Ahlakın Dini Olur mu?

Bence olmaz.

En azından ahlakı yalnızca dine bağlamak, insanın vicdanını küçümsemektir.

Çünkü insanın iyi olmak için mutlaka bir dine inanması gerektiğini söylersek, karşımıza hemen şu soru çıkar:

Peki ya inanmayan ama dürüst olan insan?

Hırsızlık yapmayan, yalan söylemeyen, emeğe saygı duyan, verdiği sözün arkasında duran, vergisini ödeyen, yaşlısına sahip çıkan, çocuğuna iyi bir gelecek bırakmak için çalışan, başkasının hakkına göz dikmeyen insan…

Sırf inancı bizimle aynı değil diye onun ahlakını nasıl yok sayacağız?

Ya da tam tersine, bütün ibadetlerini yerine getiren bir insanın yaptığı her yanlışı sadece “ama o dindar” diyerek görmezden mi geleceğiz?

İşte benim itirazım tam da burada başlıyor.

Ahlak, insanın Allah’a karşı ne kadar ibadet ettiğinden önce, insana nasıl davrandığıyla ilgilidir.

Çünkü camide ön safta durup dışarı çıktığında garibanın hakkını yiyorsa, orada bir sorun vardır.

Diline sürekli Allah’ı doluyor ama işçisinin hakkını vermiyorsa, orada bir sorun vardır.

Kul hakkından bahsediyor ama kendi çıkarı söz konusu olduğunda haksızlığı savunuyorsa, orada bir sorun vardır.

Kendi lideri yanlış yaptığında susuyor, aynı yanlışı başkası yaptığında kıyameti koparıyorsa, orada yalnızca bir çelişki değil, ahlaki bir çöküş vardır.

Ben ahlakı biraz da burada arıyorum.

İnsanın gücü eline geçtiğinde güçsüzün karşısında nasıl davrandığında…

Haksızlığı kendi tarafı yaptığında da haksızlık diyebilmesinde…

Kendisine hiçbir faydası olmayacak birine yardım edip etmemesinde…

Ve en önemlisi, kendi inandığı insanı bile gerektiğinde sorgulayabilmesinde.

Mesela Japonya'yı düşündüğümde aklıma hep şu soru geliyor: Bir toplumun düzenli olması, başkasının hakkına saygı göstermesi, yaptığı işin sorumluluğunu taşıması için mutlaka aynı dine inanması mı gerekiyor?

Japon toplumunun da kendine özgü inançları, gelenekleri ve manevi dünyası var elbette. Ama Japonya'daki toplumsal düzeni, sorumluluk duygusunu ve başkasının hakkına saygıyı yalnızca dindarlıkla açıklamak da mümkün değil.

Benim anlatmak istediğim de tam olarak bu.

Demek ki insanın davranışlarını belirleyen tek şey inancı değil. Bazen aldığı eğitim, bazen içinde büyüdüğü kültür, bazen vicdanı, bazen de yalnızca “Bunu yaparsam bir başkasına zarar veririm” diyebilmesi.

Yani insanın iyi davranması için başında sürekli bir dini emir beklemesi gerekmiyor.

Üstelik dünyanın çeşitli toplumlarına baktığımızda bunu daha açık görebiliriz.

Dini hayatın merkezinde olan toplumlarda da yolsuzluk olabilir.

Dinin kamusal hayatta daha geri planda olduğu toplumlarda da dürüstlük, dayanışma ve adalet duygusu güçlü olabilir.

Çünkü ahlakın kaynağını yalnızca kutsal metinlerde aramak bana eksik geliyor. İnsanın vicdanı var, empati duygusu var, aldığı eğitim var, içinde yetiştiği kültür var. Hukuk var, toplumsal sorumluluk var. Ve bütün bunların ötesinde, insanın kendi kendine koyduğu sınırlar var.

Beni asıl rahatsız eden şey ise bazı toplumlarda dinin ahlakın yerine geçirilmesi.

Sanki namazını kıldıysan iyi insansın.

Oruç tuttuysan dürüstsün.

Dini söylemleri biliyorsan adilsin.

Bir insanın ibadetlerini yerine getirmesi elbette kendi inancıdır ve buna saygı duyarım. Ama ibadet ile ahlakı aynı şey sanmak başka bir meseledir.

Ben bir insanın kaç vakit namaz kıldığını, kaç gün oruç tuttuğunu bilmem. Bilmek de istemem.

Ama otobüste yaşlı bir kadın ayakta dururken başını çevirip çevirmediğini görürüm. İşçisinin maaşını zamanında verip vermediğine bakarım. Gücü eline geçtiğinde kendinden zayıf olana nasıl davrandığını görürüm. Haksızlığa uğradığında değil, başkasına haksızlık yapabilecek güçte olduğunda kim olduğunu merak ederim.

Çünkü insan hem ibadet edip hem yalan söyleyebilir.

Hem dua edip hem haksızlık yapabilir.

Hem dini savunup hem kul hakkı yiyebilir.

Hem cennetten bahsedip hem dünyada başkasının hayatını cehenneme çevirebilir.

O zaman insanın kendisine şu soruyu sorması gerekir:

Ben gerçekten iyi bir insan mıyım, yoksa sadece iyi bir insan olduğuma mı inanıyorum?

Bence aradaki fark çok büyük.

Bir de şu var:

Sorgulamayan insanın ahlakı da tehlikelidir.

Çünkü sorgulamıyorsanız, size “iyi” denileni iyi, “kötü” denileni kötü kabul edersiniz.

Lideriniz yanlış yaptığında “vardır bir bildiği” dersiniz.

Kendi grubunuz haksızlık yaptığında susarsınız.

Ama karşı taraf aynı şeyi yaptığında ahlak bekçisi kesilirsiniz.

Böyle bir yerde artık din de ahlak da düşünce de zarar görmeye başlar.

Hele bir de liderleri sorgulamak “dinsizlik”, eleştirmek “ihanet”, itiraz etmek “fitne” olarak görülüyorsa…

Orada artık inançtan çok itaat kültürü vardır.

Ve sorgulanmayan her güç, zamanla kendisini haklı görmeye başlar.

Bence gerçek inançtan korkmamak gerekir.

Gerçek inanç sorudan korkmaz.

Gerçek ahlak eleştiriden korkmaz.

Gerçek adalet, “Bunu benim tarafım yaptıysa da yanlıştır” diyebilmektir.

Çünkü ahlak, yalnızca bizimkiler için geçerli bir kurallar bütünü değildir.

Ahlak, başkasının hakkını kendi hakkımız kadar önemseyebilmektir.

Ve belki de en zor olanı şudur:

Kendi yanlışımızı da başkasının yanlışı kadar açıkça görebilmek.

Ben insanları diniyle değil, önce insanlığıyla değerlendirmek istiyorum.

Çünkü bana göre iyi insan olmak için illa bir dine mensup olmak gerekmiyor.

Ama hangi dine inanırsan inan, hangi mezhepten olursan ol, hatta hiçbir şeye inanmasan bile…

Çalmıyorsan, kandırmıyorsan, haksızlık etmiyorsan, emeğe saygı duyuyorsan, güçsüzü ezmiyorsan, adaletsizliği savunmuyorsan, başkasının acısına kayıtsız kalmıyorsan ve gerektiğinde kendi tarafını bile sorgulayabiliyorsan…

Bence orada ahlak vardır.

Çünkü insanı iyi yapan şey yalnızca neyi söylediği değil, kimse görmezken ne yaptığıdır.

Ve belki de hepimizin kendimize sorması gereken asıl soru şudur:

Cennete gidecek kadar dindar mıyım?

Değil…

Bu dünyada, başka insanların hayatına değecek kadar iyi bir insan mıyım?

Bence mesele tam olarak burada başlıyor.

Arzu SEKİN